Beste Luisteraar, Vandaag nemen wij, het donnacorda trio, u mee op reis naar Frankrijk , eind 18e eeuw. En jawel wij staan hier voor u als Marie-Antoinette en haar entourage om u te laten kennis maken met Marie-Antoinette en de muziek uit die tijd.

Wist u dat Marie Antoinette tot op de dag van vandaag bekend staat om haar stijl. Maar verwacht geen protserigheid: de beroemde Louis XVI-stijl met z’n sierlijke eenvoud was háár schepping. Zo had haar lievelingskasteel Le Petit Trianon witte muren en lichte elegante meubels. Haar passie voor design, architectuur en meubelkunst leidde tijdens haar heerschappij tot een hoogtepunt hiervan in de Franse geschiedenis.

De Oostenrijkse aartshertogin Maria Antonia van Habsburg-Lotharingen trouwde  op 19 april 1770 met de Franse kroonprins Louis-August, de latere koning Lodewijk de XVI. Ze waren toen slechts veertien en vijftien jaar oud en hadden elkaar nog nooit ontmoet. Op de dag van het huwelijk kon de kroonprins niet aanwezig zijn waardoor het bij volmacht werd onttrokken. Pas later op 16 mei vond het ceremoniële huwelijk plaats, en ze ontmoetten elkaar voor de eerste keer twee dagen voordien. Hun huwelijk was een strategisch politiek arrangement dat bedoeld was om de gespannen relatie tussen Frankrijk en Oostenrijk te verbeteren.

Een zeer populaire franse componist uit die tijd was Jean-Philippe Rameau. Hij componeerde in 1730 zijn eerste balletopera Les Indes Galantes (de hoffelijke Indiërs). In die tijd stond een Indiër voor een persoon uit een niet-Europees of exotisch land.

16 mei 1770 daar komt Marie-Antoinette, 50.000 Parijzenaars stromen toe om haar in het echt te kunnen zien…de geliefde Marie-Antoinette… met haar droomprins of misschien toch niet?

Les Sauvages uit Les Indes Galantes van Jean-Philippe Rameau

Na haar huwelijk met de Franse Dauphin werd Marie Antoinette nooit echt populair bij de Fransen. Ze was niet zo goed in talen en amper op de hoogte van de politiek en de noden van het franse volk. ( de uitdrukking “Qu’ils mangent de la brioche” ,die vaak wordt toegeschreven aan Marie Antoinette, heeft zij waarschijnlijk nooit gezegd. Een andere Franse prinses zou ooit hebben gezegd dat het volk geen brood had, en in plaats daarvan brioche zou moeten eten, een luxe broodsoort. Dit verhaal benadrukt de onwetendheid van de elite over de armoede onder de bevolking.

Marie Antoinette kreeg van haar schoonvader Lodewijk XV de verantwoordelijk om het hof te vermaken. Dit resulteerde in een leven vol van muziek, theater, paardenrennen, uitbundige feesten en een zeer dure levensstijl. Ze liet een theater bouwen bij het kasteel Petit Trianon waar ze concerten organiseerde en zelf ook optrad in het amateurtoneel. Hierdoor werd Marie Antoinette gezien als een grote beschermster van de kunsten. Daarnaast introduceerde ze ook vele buitenlandse componisten aan het Franse hof, waaronder de Italiaanse violist en componist Arcangelo Corelli. Zijn muziek was in heel Europa populair en vooral zijn variaties op het thema La Folia zijn bekend (een dans uit de 17e eeuw die gebaseerd is op één van de oudste thema’s uit de Europese muziek)

Kom met ons mee naar het hof in Versailles voor Les Folies d’Espagne: La Folia.

La Folia “Sonata Folies d’Espagne” op 5nr 12 van Arcangelo Corelli

De Franse Dauphin, Louis, hield vooral van de kerkelijke en traditionele franse muziek, net zoals zijn vader voor hem. Ik noem hem Dauphin omdat hij pas vier jaar na hun huwelijk, in 1774, gekroond werd tot koning Louis XVI, nadat zijn vader Lodewijk XV was overleden. Marie Antoinette werd dus op haar achttiende koningin van Frankrijk.

Componisten zoals Marin Marais, die in 1728 overleed, waren zeer gewaardeerd aan het hof in Versailles. Marais was een belangrijke vertegenwoordiger van de Franse school en zijn werken werden vaak gespeeld in de koninklijke salons. Zijn muziek weerspiegelde de elegantie en verfijning van de Franse aristocratie, iets wat ook Marie Antoinette en haar hof graag omarmden.

Wij brengen u Le Basque van Marin Marais  , een korte en vrolijke dans die vast en zeker door Marie Antoinette werd gedanst , le Basque verwijst naar het franse “courir comme un Basque” : “lopen zoals een haas”

Le Basque van Marin Marais

Marie Antoinette stond bekend om haar gratie. De kunstvorm waarin zijzelf dan ook uitblonk was dans. Ze leerde daarnaast ook muziek spelen, waaronder piano, zang, viool en harp. Grotendeels dankzij haar interesse beleefde de harp een ‘gouden eeuw’ in Frankrijk; en tegen 1780 was het zelfs het ‘must-play-instrument’ voor Franse desmoiselles. Marie Antoinette steunde ook de Duitse operacomponist Christoph Willibald Gluck, die tevens haar zangleraar was. Gluck vernieuwde het operagenre met zijn opera ‘Orfeo en Euridice’, een mythisch liefdesverhaal. Zijn doel was om de opera minder overdadig te maken en meer de muzikale puurheid te laten spreken. Hij schreef dit ook in zijn franse score aan Marie -Antoinette voor de première in Parijs in 1774.

Het verhaal :Orfeo daalt af in het rijk der doden om zijn gestorven vrouw Euridice terug te halen. Hij moet de goden beloven dat hij niet naar haar omkijkt op de terugweg. Maar wanneer Euridice achter hem aanloopt en hij haar hoort en denkt dat ze gevallen is, kan hij het niet laten om om te kijken en ……..zijn geliefde keert  voor altijd terug naar het dodenrijk

‘Dance des esprits bien heureux’ en ‘Melodie’ uit de opera Orfeo en Euridice van C.W. Gluck

DE componist Joseph Bologne werd in zijn tijd ded Zwarte Mozart genoemd. Wegens zijn ongelofelijk talent als violist en componist, was hij een ware rivaal voor de Oostenrijkse W.A. Mozart.

Marie Antoinette kende hem zeer goed Joseph Bologne. Hij was een uiterst getalenteerd violist, componist en dirigent en wordt vandaag de dag ook herinnerd als de eerste klassieke componist van Afrikaanse afkomst. Hij was de zoon van een rijke planter en een slavin, geboren in de franse kolonie Guadeloupe. Hij was niet alleen muzikaal getalenteerd, maar blonk uit in schermen en had een sterke militaire carrière. Daardoor werd hij ook wel de Chevalier (ridder) de Saint-Georges genoemd. Later tijdens de Franse Revolutie leidt Le Chevalier het eerste geheel zwarte regiment in Europa.

En ook al was hij een ridder , toch kreeg hij met heel wat discriminatie te maken. Slavernij was in Frankrijk al sinds de 13e eeuw illegaal, maar in de Franse koloniën werd het pas afgeschaft  in 1794. In 1776 werd Joseph Bologne gevraagd of hij directeur van de Koninklijke Opera van Parijs wilde worden. Hij accepteerde dit aanbod maar na zijn benoeming schreef een groep invloedrijke vrouwen in een petitie aan koningin Marie Antoinette dat zij nooit de orders van een mulat zouden opvolgen. Ze verplichtten haar met klem om Saint-Georges te ontheffen van zijn functie. Dit was een enorme teleurstelling voor Le Chevalier en het raakte hem diep. Hij was in deze periode trouwens kind aan huis bij Lodewijk XVI en had een speciale band met Marie Antoinette die hij vioolles gaf. Volgens sommige bronnen ging deze relatie verder dan een bijzondere vriendschap, en misschien was Marie Antoinette wel zijn amant anonime.

Ouverture uit de opéra comique L’Amant Anonime van Joseph Bologne-Le Chevalier de Saint-Georges

Marie Antoinette ontmoette op 7 jarige leeftijd W.A.Mozart die toen een kind van zes was. Mozart gaf een klavecimbel concert voor haar moeder de keizerin van Oostenrijk. Hij was zo onder de indruk van Marie Antoinette dat hij haar meteen ten huwelijk vroeg. Kinderliefde?

Jaren later ging Mozart naar Parijs, in de hoop op de steun van Marie Antoinette, die  toen koningin was. Helaas had ze een moeilijke zwangerschap en kon ze hem op dat moment niet ontmoeten.

Een kleine anekdote: Wist u dat Mozart een ridder was net zoals Le Chevalier? Hij werd in 1770 door de paus tot ridder geslagen en heet dus sinds 1770 W.A. Von Mozart, maar Mozart gebruikte die von niet in zijn naam, want hij wou zijn titel niet maatschappelijk uitbuiten.

Andante grazioso en Turkse Mars uit zijn sonate nr 11 in La groot van W.A.Mozart

Op 14 juli 1789 komt het volk in opstand tegen de onderdrukking van de adel en het franse koningshuis en bestormen de gevangenis van Parijs, de Bastille. Dit is het begin van de Franse revolutie. Hierna trachtten vele edellieden Frankrijk te ontvluchten alsook Lodewijk, Marie-Antoinette en hun gezin. Ze deden dit incognito in 1791 maar werden ontmaskerd en opgesloten.

In 1792 werd het koningschap afgeschaft in Frankrijk. En toen Lodewijk XVI hoorde dat hem de guillotine wachtte was het niet zijn aanstaande dood die hem nachtmerries bezorgde, het was de toekomst van zijn vrouw Marie-Antoinette. Hoewel de 23 jaar van hun huwelijk niet altijd even rooskleurig waren geweest, was het koningspaar hechter geworden sinds het begin van de Franse Revolutie.

Om 4 u s’ochtends 16 oktober 1793, ongeveer 9 maanden na de dood van haar echtgenoot, wordt Marie Antoinette beschuldigd van 3 feiten en ter dood veroordeeld.

In een eenvoudige witte jurk, het haar kortgeknipt, de handen vastgebonden, verliet Marie Antoinette de conciergerie in Parijs. Bij aankomst op het schavot op de Place de la Concorde werd ze door het Parijse volk nogmaals vernederd en bespot maar ze bleef kalm en bedeesd. Om kwart over twee precies viel haar hoofd,en de beul toonde het aan het volk, dat uitbarstte in gejuich: ‘Leve de Republiek, leve de vrijheid! ‘

Wist u dat Marie Antoinette zelf ook een lied componeerde “C’est mon ami”. Misschien had ze dit beter gezongen voor het franse volk.

C’est mon ami van Marie-Antoinette

Onze muziekreis gaat verder met de Duitse componist Ludwig von Beethoven. We weten niet of beethoven en Marie-Antoinette  elkaar ooit hebben ontmoet maar wel dat Maximillian Franz de broer van Marie Antoinette Beethoven op zeer jonge leeftijd heeft gesteund in zijn carrière. Hij heeft er tevens voor gezorgd dat Beethoven les kon nemen bij WA Mozart in Wenen. Als dank droeg Beethoven zijn eerste symfonie op aan Maximillian

We brengen u nu een bewerking van het bekende pianostuk Fur Elise uit 1810, bagatelle nr 25 in la klein. Een anekdote zegt dat Beethoven verliefd was op de operazangeres Elise , Elisabeth Rockel, haar broer zong in Beethoven’s opera Fidelio.  In april 1810 verliet Elise Wenen en zouden hun wegen voor altijd scheiden. Enkele jaren nadien huwde ze met de componist Johan Hummel , een vriend en muzikale rivaal van beethoven. Beethoven bleef eenzaam achter maar als aandenken schreef hij deze mooie Für Elise 

Bagatelle nr 25 in la klein “Für Elise” van L. von Beethoven

We reizen nu nu naar het jaar 1854 met de franse componist Hector Berlioz. In 1821 werd hij door zijn ouders naar Parijs gestuurd om er geneeskunde te studeren maar ter plaatse was hij zo onder de indruk van de opera dat hij tegen de wens van zijn ouders in besloot om componist te worden.

Berlioz zijn bekendste werk is de symfonie fantastique uit 1830. Bij het jaar 1830 moet ik u nog iets vertellen. Het enige kind van Marie Antoinette dat de franse revolutie overleefde was haar dochter Marie Thérèse Charlotte. Ze was gehuwd met Lodewijk Anton van Bourbon en in 1830 werden ze voor 20 minuten koning en koningin van Frankrijk.  Maar Reeds na 20 minunten deed Lodewijk Anton afstand van de troon om opgevolgd te worden door een neef. Marie-Thérèse kreeg geen kinderen, dus het het nageslacht van Marie-Antoinette eindigt jammer genoeg hier.

Terug naar  Berlioz , wel de fransen waren over  het algemeen niet erg lovend over zijn werken. De reden hiervoor: wel naast componist schreef hij ook talrijke muziekrecensies voor verschillende tijdschriften. Dit zorgde voor een stabiele inkomstenbron, maar zijn scherpe pen leverde hem ook veel vijanden op.

Wij brengen u nu een deel uit het oratorium L’enfance du Christ, een trilogie gebaseerd op het nieuwe testament over de kindertijd van Jezus. Het is een werk dat in de die tijd vol lof werd ontvangen.

L’enfance du Christ van Hector Berlioz

Het is interessant om te zien dat Brahms en Beethoven veel overeenkomsten hadden. Zo waren ze allebei kort van gestalte, hadden ze moeite met het aangaan van langdurige relaties met vrouwen, waren ze humeurig en hielden ze van het platteland. …..

Ze liepen zelfs op dezelfde manier door Wenen, met het hoofd naar voren en de handen op de rug gekruist. ……Net zoals Beethoven had ook Brahms een ongelukkige jeugd gehad en was hij een prikkelbaar en onbuigzaam man.

Desondanks had hij een prachtige gulle kant als hij in de juiste stemming was, zoals het helpen en aanmoedigen van jonge componisten zoals Dvorak en Grieg. Hij was een sociaal iemand die veel vrienden aantrok maar kon dan ook weer erg tactloos zijn. Maar zijn muziek , ja daaraan hoor je dat hij een enorm sterk karakter had.

Op 20 jarige leeftijd reisde Brahms rond met de hongaarse violist Reményi., wat ertoe heeft bijgedragen dat Brahms later zijn 20 beroemde hongaarse dansen gaat schrijven. Dansen vol vreugde en zonneschijn. En niet verwonderlijk dat Brahms zich aangetrokken voelde tot dansmuziek want later zou hij één van de grootste fans worden van de walsen van Johan Strauss.

Hongaarse dans nr 6 van J. Brahms

In ons volgende romantische werk uit de opera Thais uit 1894 van de franse componist Jules Massenet zit een pracht van een vertelling over een invloedrijke vrouw zoals Marie-Antoinette.

De Opera speelt zich af in Alexandrië in de 4 e eeuw na Christus.

Thaïs , een mooie en invloedrijke vrouw van lichte zeden die heel Alexandrië in haar ban heeft, wordt door de monnik Athanael overtuigd om zich in een nonnenklooster te laten bekeren tot het Christendom. De monnik kan echter al die schoonheid en verleiding zelf niet weerstaan en wordt verliefd op Thaïs. Pas als zij stervende is ziet de monnik zijn fout in en bekeert Thais alsnog tot het Christendom voor het te laat is.

  Méditation de Thaïs van J. Massenet

Als afsluiter dames en heren hebben we nog een stukje bravoure muziek Czardas uit 1904.  De czardas is een dans die in  de 18^e eeuw werd gedanst in de betere kringen. Maar oorspronkelijk komt hij uit het vroegere Oostenrijk-Hongarije. Wij brengen u de latere versie van  Vittorio Monti

Als afsluiter dames en heren hebben we nog een stukje bravoure muziek Czardas uit 1904.  De czardas is een dans die in  de 18^e eeuw werd gedanst in de betere kringen. Maar oorspronkelijk komt hij uit het vroegere Oostenrijk-Hongarije. Wij brengen u de latere versie van  Vittorio Monti.

Czardas van V. Monti

Buongiorno principessa uit La Vita e Bella